سواد رسانه‌ای چیست؟ چرا باید به آن اهمیت بدهیم؟

پایگاه خبری کارنامه فردا، در ادامه سلسله مباحث سواد رسانه‌ای، یادداشت به قلم دکتر سید محسن حسینی مدرس سواد رسانه‌ای و فعال حوزه رسانه را در متن ذیل می توانید مطالعه کنید.

۱. سواد رسانه‌ای چیست؟ 

سواد رسانه‌ای یعنی توانایی درک، تحلیل و ارزیابی پیام‌های رسانه‌ای به‌طور انتقادی. این مهارت به ما کمک می‌کند تا در دنیای پر از اطلاعات و اخبار، از فریب‌ها و مغالطه‌ها جلوگیری کنیم.
مثال: فرض کنید یک ویدیوی احساسی در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود که فردی در حال گریه بر سر یک موضوع است. اگر شما سواد رسانه‌ای داشته باشید، ابتدا به این فکر می‌کنید که چرا این ویدیو این‌طور ساخته شده، آیا ممکن است این ویدیو با هدف خاصی منتشر شده باشد یا اینکه ممکن است جزئیات مهمی از داستان در آن حذف شده باشد؟

۲. انتخاب تیتر: چگونه یک رسانه می‌تواند واقعیت را تحریف کند؟

رسانه‌ها برای جلب توجه، گاهی تیترهایی می‌زنند که ممکن است واقعیت را تحریف کنند یا ناقص باشند. تیتر باید دقیق و شفاف باشد تا از فریب خوردن جلوگیری شود.
مثال: تیتر «اعتراضات در شهر X گسترش یافت» ممکن است تنها به یک اعتراض کوچک اشاره کند، اما به‌دلیل استفاده از کلمه «گسترش»، احساس بحران یا تغییر بزرگی در جامعه ایجاد شود که واقعیت ندارد.

۳. بررسی منابع خبری: چرا همیشه باید به منبع توجه کنیم؟

منبع اطلاعات، مهم‌ترین بخش هر خبر است. رسانه‌هایی که بدون ذکر منبع مشخص خبر منتشر می‌کنند، احتمالاً قصد دارند حقیقت را مخفی نگه دارند یا اطلاعات را دستکاری کنند.
مثال: اگر رسانه‌ای خبری را تحت عنوان «منابع آگاه اعلام کردند…» منتشر کند، باید دقت کنید که این خبر ممکن است بر اساس شایعات یا منابع غیرقابل اعتماد باشد. یک رسانه معتبر باید منبع خبر را به‌طور شفاف اعلام کند.

۴. «اطلاعات غلط»؛ چطور می‌توانیم از اخبار جعلی جلوگیری کنیم؟

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های دنیای امروز، انتشار اطلاعات غلط و جعلی است. سواد رسانه‌ای به شما کمک می‌کند تا این اطلاعات را شناسایی کرده و از گمراه شدن جلوگیری کنید.
مثال: اگر در شبکه‌های اجتماعی خبری در مورد یک بیماری جدید منتشر شود که «از طریق هوا انتقال می‌یابد»، ابتدا باید به منابع معتبر پزشکی مراجعه کنید و آن را بررسی کنید. سازمان های معتبر مثل WHO یا CDC این اطلاعات را تایید خواهند کرد.

۵. شبکه های اجتماعی؛ آیا حقیقت در آنجا وجود دارد؟

رسانه‌های اجتماعی مانند یک ویترین نمایشگاهی هستند که در آن هم اطلاعات درست و هم نادرست قرار دارند. سواد رسانه‌ای به شما کمک می‌کند تا از میان این اطلاعات، آنچه که قابل اعتماد است را انتخاب کنید.
مثال: ممکن است در اینستاگرام تبلیغاتی را ببینید که محصولی را به‌عنوان درمان قطعی یک بیماری معرفی می‌کند. با سواد رسانه‌ای، شما بررسی می‌کنید که آیا این ادعا تایید شده توسط منابع معتبر است یا خیر.

۶. تکنیک‌های اقناع رسانه‌ای؛ چگونه رسانه‌ها ذهن ما را دستکاری می‌کنند؟

رسانه‌ها با استفاده از تکنیک‌های خاص، احساسات مخاطبان را تحت تأثیر قرار می‌دهند و به‌این‌ترتیب سعی در اقناع و هدایت افکار عمومی دارند.
مثال: یکی از تکنیک‌های رایج در رسانه‌ها، استفاده از تصاویر تراژیک است تا احساست مخاطب را برانگیخته و او را وادار به واکنش کند. به‌عنوان مثال، تصاویر از یک کودک رنج‌دیده برای جلب توجه به یک بحران انسانی.

۷. سانسور یا انتخاب؟ تفاوت‌ها را بشناسید

گاهی رسانه‌ها خبری را سانسور نمی‌کنند، بلکه فقط برخی بخش‌ها یا دیدگاه‌ها را انتخاب می‌کنند تا پوشش دهند. این انتخاب می‌تواند دیدگاه شما را تغییر دهد.
مثال: یک خبر درباره بحران اقتصادی ممکن است تنها بخش‌هایی از مشکلات را نشان دهد، اما واقعیت فراتر از این بخش‌هاست. رسانه‌ای که صرفاً به جوانب خاصی پرداخته، ممکن است اطلاعات جامع را از شما پنهان کند.

۸. رسانه‌ها و ساخت هویت؛ چطور رسانه‌ها تصویری از ما می‌سازند؟

رسانه‌ها می‌توانند هویت افراد و گروه‌ها را شکل دهند. این ساخت هویت می‌تواند مثبت یا منفی باشد و بر نگاه عمومی تأثیر بگذارد.
مثال: در برخی رسانه‌ها، ممکن است تصویر خاصی از مهاجران یا اقلیت‌ها به‌عنوان افرادی پرخطر یا تهدیدآمیز نشان داده شود، که این تصویر، بر تصورات مردم تأثیر می‌گذارد.

۹. اخبار فوری؛ آیا همیشه به آن‌ها باید اعتماد کرد؟

رسانه‌ها گاهی اخبار فوری منتشر می‌کنند که ممکن است به‌دلیل فشار زمانی و رقابت، صحت آن‌ها مورد تردید باشد.
مثال: در زمان بحران‌ها مانند زلزله یا حادثه‌های بزرگ، رسانه‌ها برای جلب توجه خبرهای فوری منتشر می‌کنند که ممکن است نادرست یا ناقص باشند. شما باید بررسی کنید که آیا این خبر از منبع معتبر آمده یا نه.

۱۰. اهمیت آموزش سواد رسانه ای در جامعه

افزایش قدرت تحلیل ما باعث می‌شود بتوانیم اخبار واقعی و فیک را تشخیص دهیم و نه تنها از انتشار آنها جلوگیری کنیم، بلکه در تشخیص درست و به موقع انواع رسانه هم تاثیر زیادی داشته باشیم. خانواده‌ای که دارای سواد رسانه بالایی است می‌تواند خانواده‌ی خود را از مضرات و مشکلات رسانه‌های مخرب مصون سازد و قدرت تحلیل درست را به اعضای خانواده منتقل کند.

آموزش سواد رسانه، باید ابتدا از خانواده شروع شود و به مرور در سطوح مختلف جامعه رواج یابد. در این راه مسولیت افراد صاحب نظر، اساتید، پژوهشگران و اندیشمندان در حوزه‌ی رسانه به شدت اهمیت دارد. این افراد به کمک استراتژیت های اجتماعی می‌توانند در اعتلای سطح فرهنگ و سواد رسانه در جامعه بهترین نقش را ایفا کنند. اگر دانش و سواد رسانه در جامعه تزریق نشود، با توجه به سرعت انتقال اطلاعات در جهان افسار ذهن مردم از دست متفکران جامعه خارج شده و به دست افراد سودجو و دون پایه می‌افتد.

این افراد می‌توانند به راحتی با کمترین هزینه، هذیان های غیر واقعی و بی ارزش را به متن جامعه وارد کنند و صدمات جبران ناپذیری به باورهای مردم و در سطح کلان به کشور ها وارد کنند.

یادداشت – پایگاه خبری کارنامه فردا

به قلم: سید محسن حسینی