سرمایه‌ای که فراموش می‌کنیم/ کانون پرورش فکری؛ الگویی قابل احترام در سپهر فرهنگی کشور

به گزارش کارنامه فردا، طاهره جعفرزاده خبرنگار و فعال رسانه در جدیدترین یادداشت رسانه‌ای خود به بهانه روز جهانی و هفته ملی کودک نوشت: هر سال با فرارسیدن این مناسبت، موجی از پیام‌های تبریک، کارگاه‌های رنگارنگ و برنامه‌های نمادین فضای رسانه‌ای و شهری را پر می‌کند؛ اما پرسش بنیادین این است که آیا ما در آستانه قرن جدید، هنوز کودکی را تنها پلی برای رسیدن به بزرگسالی می‌پنداریم یا آن را به‌عنوان یک دوره مستقل، هویت‌ساز و سرشار از ظرفیت‌های بی‌بدیل می‌بینیم؟
۲۴ سال فعالیت تخصصی در حوزه کودک و نوجوان، این تجربه را برای من به ارمغان آورده که نگاه غالب جامعه ما به کودک، هنوز بیش از آنکه حق‌محور باشد، آینده‌محور است. ما کودکان را عمدتاً به خاطر بزرگسالانی که قرار است در آینده شوند ارج می‌نهیم، نه به خاطر کودکانی که همین امروز هستند و این نگاه، هرچند خیرخواهانه؛ اما ناقص است و بخش بزرگی از سیاست‌گذاری‌های حوزه کودک را به سمت آماده‌سازی به‌جای توانمندسازی سوق داده است.
در طول این سال‌ها، بارها شاهد بوده‌ام که چگونه رسانه‌ها، آموزش و پرورش و حتی خانواده‌ها، کودکان را موجوداتی می‌بینند که باید پُر شوند؛ پُر از اطلاعات، مهارت و ارزش‌هایی که بزرگسالان تعیین می‌کنند؛ اما کودک، پیش از آنکه ظرفی خالی باشد، یک فاعلِ شناسا است. او جهان را با پرسش‌هایش، با بازی‌هایش و با نگاه غیرکلیشه‌ای‌اش به نظم موجود، بازتعریف می‌کند. اینجاست که رسانه می‌تواند نقش یک آینه تمام‌نما را ایفا کند: نه آینه‌ای که فقط بزرگسالان را نشان دهد؛ بلکه آینه‌ای که تصویر واقعی کودک امروز را بازتاب دهد.
در رویکرد نو به کودکی، ما از حمایت صرف عبور می‌کنیم و به هویت‌بخشی می‌رسیم. حمایت صرف، کودک را موجودی منفعل و نیازمند ترحم می‌بیند؛ اما هویت‌بخشی او را دارای عاملیت، صدا و انتخاب می‌داند. این تغییر پارادایم، الزامات جدی برای متولیان حوزه کودک به‌همراه دارد. سیاست‌گذاری فرهنگی، تولید محتوا و حتی معماری فضاهای شهری باید بر اساس شنیدن صدای کودکان و مشارکت واقعی آن‌ها در تصمیم‌گیری‌هایی باشد که به زندگی‌شان مربوط می‌شود.
در این میان، نظام آموزش و پرورش به‌عنوان گسترده‌ترین نهاد متولی کودک، در نقطه‌ای حساس ایستاده است. اگر مدرسه را تنها محل انتقال دانش و آماده‌سازی برای کنکور ببینیم، بخش عظیمی از ظرفیت تعلیم و تربیت را نادیده گرفته‌ایم. مدرسه باید نخستین تجربه دموکراسی، گفت‌وگو، احترام به تفاوت‌ها و پرورش تفکر انتقادی باشد.

خانه‌ای فرهنگی برای نسل‌های متوالی کودکان ایرانی

تعلیم و تربیت اصیل، نه پر کردن ذهن کودک با انبوهی از اطلاعات؛ بلکه بیدار کردن کنجکاوی، تقویت همدلی و ساختن شهروندانی مسئول و خلاق است و این وظیفه، تنها بر دوش معلمان نیست؛ بلکه نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌های کلان آموزشی و تربیت معلمانی است که خود، به مفهوم کودکی ایمان داشته باشند.
در این مسیر پرفراز و نشیب، نمی‌توان از تلاش‌های متولیان حوزه کودک و نوجوان به سادگی گذشت. وزارت آموزش و پرورش، سازمان بهزیستی، شورای کتاب کودک، انجمن‌های ادبیات کودک و بسیاری دیگر، هریک به سهم خود کوشیده‌اند تا فضای کودکی در ایران را غنی‌تر کنند؛ اما در این بین، نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، جایگاهی ویژه دارد.
کانون، در طول دهه‌ها فعالیت، نه فقط یک نهاد دولتی، بلکه یک خانه فرهنگی برای نسل‌های متوالی کودکان ایرانی بوده است. از کتابخانه‌های سیار و مراکز فرهنگی‌اش تا تولید فیلم، تئاتر و ادبیات کودک، کانون همواره کوشیده است تا به‌جای تحمیل، کشف کند؛ به‌جای آموزش مستقیم، تجربه بیافریند و این رویکرد، کانون را به الگویی قابل احترام در سپهر فرهنگی کشور تبدیل کرده است.
کودکی، یک دوره گذرا برای رسیدن به بزرگسالی نیست؛ بلکه بنیادی‌ترین سرمایه اجتماعی هر ملت است. اگر می‌خواهیم جامعه‌ای پرسشگر، خلاق، همدل و تاب‌آور داشته باشیم، باید از همان امروز به کودکان به‌عنوان شهروندان کامل نگاه کنیم؛ نه شهروندان آینده. این مهم، تنها با همکاری رسانه، آموزش و پرورش، نهادهای فرهنگی و خانواده ممکن است.
هفته ملی و روز جهانی کودک، فرصتی است برای یادآوری این حقیقت ساده؛ اما عمیق که کودکی، نه یک ایستگاه، بلکه یک خانه است؛ خانه‌ای که همه ما روزی در آن زندگی کرده‌ایم و اکنون وظیفه داریم آن را برای ساکنان امروزش امن، غنی و آزاد نگه داریم.

خبرنگار: طاهره جعفرزاده