نقش آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد؛ عملیات آژاکس و میراث بی اعتمادی

پایگاه خبری کارنامه فردا، یادداشت به قلم دکتر سید محسن حسینی استاد علوم سیاسی و روابط بین الملل و روزنامه نگار به مناسبت سالروز کودتای ۲۸ مرداد با عنوان: نقش آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد؛ عملیات آژاکس و میراث بی اعتمادی

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران و روابط بین الملل است. برخلاف روایتهای اولیه که آن را صرفاً یک تحول داخلی یا توطئه بریتانیا می دانستند، اسناد آزادشده سازمان سیا و پژوهش های دانشگاهی نشان می دهد که ایالات متحده نقشی تعیین کننده در طراحی، تأمین مالی و اجرای این کودتا داشته است. این یادداشت با رویکردی تحلیلی، زمینه های تصمیم گیری واشنگتن، سازوکار عملیات آژاکس و پیامدهای بلندمدت آن را بررسی میکند.

زمینه های تاریخی و ژئوپلیتیکی

ملی شدن نفت و واکنش بریتانیا

در اسفند ۱۳۲۹ قانون ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی تصویب شد و در سال ۱۳۳۰ به اجرا درآمد. این اقدام مستقیماً منافع شرکت نفت ایران و انگلیس را هدف قرار داد. بریتانیا که اقتصاد پساجنگ خود را به نفت ارزان ایران وابسته میدانست، ابتدا به تحریم، محاصره دریایی و فشار دیپلماتیک روی آورد. اما در بستر جنگ سرد، لندن به تنهایی قادر به سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق نبود و تلاش کرد واشنگتن را متقاعد کند که ملی شدن نفت، نخستین گام به سوی نفوذ کمونیسم در ایران است.

ورود آمریکا و عملیات آژاکس

دولت ترومن در ابتدا با کودتای تمام عیار مخالف بود، اما از فشارهای سیاسی و عملیات اطلاعاتی محدود برای تضعیف دولت مصدق حمایت می کرد. با روی کار آمدن دولت آیزنهاور در ۱۹۵۳، دیدگاه امنیتی سختگیرانه تری غالب شد. برادران دالس — آلن دالس، رئیس سیا، و جان فاستر دالس، وزیر امور خارجه — استدلال می کردند که سقوط مصدق می تواند به تسلط حزب توده و در نهایت نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بر ایران منجر شود. در نتیجه، سازمان سیا با همکاری سرویس اطلاعات مخفی بریتانیا (MI6) عملیات مشترکی با نام رمز «آژاکس» را طراحی کرد.

بر اساس اسناد منتشرشده، سیا مسئولیت اصلی پرداخت رشوه به برخی روحانیون، نظامیان، روزنامه نگاران و سازماندهی گروههای فشار خیابانی را بر عهده داشت. روزولت، افسر ارشد سیا، به صورت مخفیانه وارد تهران شد و با شبکه سازی میان ارتش و گروههای مخالف مصدق، زمینه را برای اعلام حکم عزل نخست وزیر توسط شاه فراهم کرد. پس از شکست اولیه در ۲۵ مرداد و خروج شاه از کشور، سیا با افزایش فشار و استفاده از عوامل نفوذی، در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ موج جدیدی از ناآرامی ها را سازماندهی کرد که به سقوط دولت مصدق انجامید.

نقش مستقیم و غیرمستقیم آمریکا

طراحی و تأمین مالی

بر اساس برخی اسناد سیا و پژوهشهای دانشگاهی، هزینه عملیات آژاکس حدود یک میلیون دلار برآورد شده است؛ رقمی که در آن زمان قابل توجه بود و صرف خرید حمایت مطبوعات، تطمیع مقامات و به کارگیری عوامل خیابانی شد. آمریکا همچنین از طریق سفارت خود در تهران اطلاعات دقیقی از وضعیت دولت مصدق و نقاط ضعف آن جمع آوری می کرد.

مشروعیت بخشی سیاسی

ایالات متحده پس از کودتا، بلافاصله دولت سرلشگر زاهدی را به رسمیت شناخت و کمک های اقتصادی و نظامی قابل توجهی به رژیم شاه اعطا کرد. این حمایت پیام روشنی داشت: واشنگتن نه تنها در سقوط دولت منتخب نقش داشت، بلکه ثبات رژیم جایگزین را نیز تضمین می کرد. از نگاه نظریه های روابط بین الملل، این رفتار نمونه ای از مداخله پنهان ابرقدرت در امور داخلی یک دولت مستقل در چارچوب رقابت جنگ سرد بود.

پیامدهای بلندمدت

میراث بی اعتمادی در ایران

کودتای ۲۸ مرداد زخم عمیقی بر حافظه جمعی ایرانیان وارد کرد. این رویداد به گسست اعتماد میان جامعه ایران و ایالات متحده انجامید و بعدها به یکی از ارکان گفتمان انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ تبدیل شد. تصرف سفارت آمریکا در تهران در ۱۳۵۸ را نمی توان بدون درک این پیشینه تاریخی تحلیل کرد.

تأثیر بر نظم منطقه ای

کودتای ۲۸ مرداد به یکی از نمونه های پرتکرار در ادبیات مداخله دوران جنگ سرد تبدیل شد. از منظر نظریه انتقادی روابط بین الملل، عملیات آژاکس نشان داد که ابرقدرتها می توانند با هزینه نسبتاً کم، سرنوشت ملت ها را تغییر دهند؛ اما هزینه بلندمدت آن اغلب بسیار بیشتر از برآورد اولیه است. در مورد ایران، این هزینه به شکل انقلاب، قطع روابط دیپلماتیک و بیش از چهار دهه تنش پرداخت شد.

نقش آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد دیگر یک موضوع حدسی نیست؛ اسناد رسمی سازمان سیا که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد، اظهارات مقامات آمریکایی مانند مادلین آلبرایت در سال ۲۰۰۰ و کتاب «همه مردان شاه» اثر استفان کینزر این نقش را تأیید می کنند. هرچند بریتانیا طراح اولیه بود، ایالات متحده شریک و مجری اصلی عملیات به شمار می رفت.

از دیدگاه علوم سیاسی، این رویداد نمونه ای کلاسیک از مداخله ابرقدرت در دولتهای پیرامونی در دوران جنگ سرد است. درک دقیق این نقش برای تحلیل سیاست خارجی ایران و ایالات متحده و نیز برای پرهیز از تکرار اشتباهات مشابه در روابط بین الملل ضروری است. درس اصلی این است که مداخله کوتاه مدت میتواند بی اعتمادی نهادی و اجتماعی بلندمدتی ایجاد کند که دهه ها ادامه یابد.

منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

· اسناد آزادشده سازمان سیا درباره عملیات آژاکس (CIA FOIA, ۲۰۱۳)
· استفان کینزر، «همه مردان شاه»
· مارک گازیوروسکی، «کودتای ۲۸ مرداد؛ ریشه ها و پیامدها»
· اظهارات مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا (۲۰۰۰)

یادداشت به قلم: سید محسن حسینی

پایگاه خبری کارنامه فردا