پژواک یا پنهان‌سازی؟ نگاهی انتقادی به پژوهش‌های جهانی درباره اتاق پژواک

به گزارش کارنامه فردا ،در یادداشت علی بابائی کلاریجانی آمده است ؛«اتاق پژواک» دیگر یک اصطلاح علمی صرف نیست؛ این واژه، در سال‌های اخیر به بخشی از واژگان روزمره‌ی تحلیل‌های سیاسی، رسانه‌ای و حتی عمومی بدل شده است.

هر جا که گفت‌وگویی از مسیر خود خارج می‌شود، هر زمان مخالفتی شنیده نمی‌شود، یا وقتی که گروهی از کاربران یا کنشگران فضای مجازی فقط خود را بازتولید می‌کنند، این برچسب روی آن می‌نشیند: اتاق پژواک. اما آیا معنای دقیق این مفهوم را می‌دانیم؟ و آیا پژوهش‌هایی که حول این پدیده انجام شده‌اند، توانسته‌اند آن را به‌درستی فهم و صورت‌بندی کنند؟

پژوهشی علمی که در سال ۲۰۲۵ در نشریه of Computational Social ScieJournal nce منتشر شده، تلاش کرد به همین سؤال پاسخ دهد.

این مقاله، یک مرور نظام‌مند از ۶۰ پژوهش در حوزه «echo chamber» یا همان اتاق پژواک است که طی دو دهه اخیر در فضای آکادمیک بین‌المللی تولید شده‌اند.

هدف آن، بررسی نحوه تعریف، اندازه‌گیری و نتایج به‌دست‌آمده از پژوهش‌های گوناگون درباره این پدیده است.

افزون بر این، مقاله بر آن است که نشان دهد عملیاتی‌سازی این مفهوم، نه‌تنها همسان نیست، بلکه در بسیاری از موارد مبهم، سطحی و فاقد عمق روش‌شناختی است.

در برخی مطالعات، صرف مشاهده همسویی میان نظرات کاربران و محتوای دریافتی، به‌عنوان نشانه‌ای از اتاق پژواک تلقی شده است؛ بدون آن‌که زمینه‌های شناختی، فرهنگی یا حتی مکانیزم‌های رسانه‌ای پیرامون این انتخاب‌ها واکاوی شود.

این در حالی‌ست که خود مخاطب، به‌عنوان سوژه فعال و آگاه، ممکن است انتخابی هدفمند و مبتنی بر چارچوب‌های معرفتی خاص خود داشته باشد.

اما مسئله فقط تعاریف نیست. شیوه‌ی سنجش و عملیاتی‌سازی مفهوم اتاق پژواک نیز در این مطالعات یکسان نیست.

برخی با تحلیل شبکه‌ای تعاملات، برخی با بررسی محتوای مصرف‌شده، و برخی دیگر با ابزارهای ذهنی مانند پرسش‌نامه، تلاش کرده‌اند تا حضور یا عدم حضور کاربران در فضای پژواک را ارزیابی کنند.

این ناهمگونی روش‌شناختی، عملاً باعث شده است تا نتایج هم متضاد باشد: برخی مطالعات از تقویت قطبی‌شدگی خبر می‌دهند، برخی دیگر می‌گویند شبکه‌های اجتماعی تنوع دیدگاه را بیشتر کرده‌اند.

برای کارکنان رسانه های رسمی کشور که روزانه با واقعیت‌های پیچیده‌ی تولید، مصرف و واکنش به محتوا سر و کار دارند، این تردیدها کاملاً آشناست. از یک سو، پلتفرم‌ها و فضاهای بسته‌ای وجود دارند که مخاطب را در دایره‌ای از تأییدهای پی‌درپی نگاه می‌دارند.

از سوی دیگر اما، باید پذیرفت که مخاطب امروز، در بسیاری از مواقع، کنش‌گر و انتخاب‌گر است. او می‌داند چه می‌خواهد، به کجا سر بزند، و حتی چگونه صدایی را تقویت یا حذف کند.
در این میان، یک خلأ چشمگیر در بدنه مقاله و نیز در اغلب پژوهش‌های موردبررسی آن به چشم می‌خورد: غیبت تحلیل بسترهای غیرغربی و غفلت از زمینه‌های فرهنگی و رسانه‌ای متکثر جوامع مختلف.

تمامی مطالعات بررسی‌شده، به‌جز چند مورد محدود، بر آمریکا، بریتانیا، آلمان و کشورهای توسعه‌یافته تمرکز دارند.

چنین جانبداری جغرافیایی و فرهنگی، باعث شده بسیاری از عوامل مؤثر در شکل‌گیری یا تضعیف اتاق پژواک در جوامع دیگر، به‌کلی نادیده گرفته شوند.

تحلیل شرایط خاص کشورهایی مانند ایران که در آن، رسانه‌های رسمی در کنار رادیو و تلویزیون ملی وظیفه‌ای مضاعف در اطلاع‌رسانی، اقناع و مقابله با جریان‌های نادرست بر عهده دارند، و در عین حال، با پلتفرم‌هایی مواجه است که بخشی از کاربرانش در آن‌ها در جست‌وجوی صدای مخالف می‌گردند، این واقعیت پیچیده را نشان می‌دهد که استفاده‌ی ساده‌سازی‌شده از واژه‌ی «اتاق پژواک» در توصیف فضاهای رسانه‌ای، نه‌تنها بی‌فایده، بلکه گاه گمراه‌کننده است.

مقاله‌ی مرورشده به‌درستی بر لزوم بازتعریف مفهومی و دقت روش‌شناختی تأکید دارد، اما خود نیز درگیر برخی محدودیت‌هاست.

مثلاً، تمرکز بیش‌ازحد آن بر دسته‌بندی و طبقه‌بندی مطالعات، گاه باعث شده از تحلیل عمیق‌تر پدیده غافل بماند.

همچنین، در این مقاله ردپایی از نگاه میان‌رشته‌ای یا حتی تلاش برای ارائه‌ی مدلی کارآمد برای مطالعه در زمینه‌های فرهنگی متفاوت دیده نمی‌شود.

مفهوم اتاق پژواک نه صرفاً یک موضوع دانشگاهی، بلکه واقعیتی زنده در کار روزمره به ویژه کارکنان رسانه است.

وقتی مخاطبی با پیش‌داوری سراغ یک گزارش می‌آید، یا وقتی می‌خواهد فقط بخشی از واقعیت را بشنود، ما با پدیده‌ی پژواک مواجه‌ایم. اما مسئولیت حرفه‌ای ، ساختن «اتاق شفافیت» است، نه پژواک؛ جایی که صدای متفاوت شنیده شود، ولی نه بدون راستی‌آزمایی؛ و حقیقت، حتی اگر خوشایند نباشد، مجال بروز بیابد.

شاید این یادداشت نه فقط نقد یک مقاله، که یادآوری یک وظیفه باشد.
برای کسانی که میان کار رسانه‌ای و تحلیل علمی، به پلی پایدارتر می‌اندیشند؛ پلی از جنس آگاهی، نه پژواک.

منبع:
Hartmann, D., Wang, S. M., Pohlmann, L., & Brandt, B. (2025). A systematic review of echo chamber research: Comparative analysis of conceptualizations, operationalizations, and varying outcomes. Journal of Computational Social Science. https://doi.org/10.1007/s42001-025-00381-z