سایه‌های تارِ بودجه مهارتی: بحران موازی‌کاری و رستاخیزِ تمرکز

به گزارش کارنامه فردا،دریادداشت سیدبهنام مهردل آمده است؛پراکندگی منابع آموزش مهارتی درایران، صحنه‌ای ازآشوب سازمانی است:سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای،وزارت تعاون،جهادکشاورزی،نیروهای مسلح،و صدها موسسه غیرانتفاعیِ فاقد نظارت،هر یک با بودجه‌های ناچیز برنامه‌های موازی، نه تنها اثربخشی را تباه می‌سازند،بلکه هدررفت سالانه ۳۰٪ بودجه مهارتی را رقم می‌زنند.

گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد کشورهای پیشرفته با ایجاد «نظام یکپارچه مهارت‌آموزی»(Integrated Skill Ecosystem) این پراکندگی را مهار کرده‌اند.

موازی‌کاری در آموزش‌های مهارتی ایران، همچون بیماری‌ای سازمانی، جان منابع را می‌مکَد.

بیش از ۱۵نهاد موازی بدون هماهنگی، منابع را پراکنده و کیفیت را قربانی می‌کنند.

نتیجه:بودجه‌ای که باید جویبار عدالت آموزشی شود، به جوی‌های خشکیده‌ای تقسیم می‌گردد که هیچ‌یک به دریا نمی‌رسند.

جهان، آزمایشگاهِ پاسخ‌های درخشان به موازی‌کاری است:
۱. هند: ابرقدرتی که آشوب را مهار کرد
پیش از ۲۰۰۹، ۲۸ نهاد موازی—از وزارت توسعه منابع انسانی تا سازمان‌های ایالتی—بودجه مهارتی را تکه‌تکه می‌بلعیدند. سرانه در ایالت بیهار به ۸۰ دلار رسیده بود. با ایجاد شورای ملی توسعه مهارت (NSDC)، هند:
– تمام جریان‌های مالی را در یک صندوق متمرکز کرد
– ۴۰٪ بودجه را از طریق مشارکت صنایع تأمین نمود
– استانداردهای آموزشی را در ۱۲۲۲ شغل یکپارچه ساخت
نتیجه: سرانه در کارناتاکا به ۵,۰۰۰ دلار رسید و ۵ میلیون فرصت شغلی در فناوری اطلاعات ایجاد شد.
۲. آفریقای جنوبی: معجزه SETA
در دهه ۱۹۹۰، بودجه مهارتی میان ۲۳ SETA (سازمان بخشی آموزش) و ۵ وزارتخانه پراکنده بود. کارآموزان تنها ۳۰٪ منابع را دریافت می‌کردند. با اصلاحات ۲۰۰۰:
– تمام SETAها زیر نظر وزارت کار ادغام شدند
– ۱٪ مالیات بر حقوق برای تأمین پایدار بودجه تصویب گردید.
– سامانه ملی ارزیابی صلاحیت‌ها (NQF) راه‌اندازی شد.
نتیجه: سرانه از ۲۰۰ به ۱,۸۰۰ دلار افزایش یافت و نرخ بیکاری جوانان ۲۵٪ کاهش یافت.

۳. برزیل: انقلاب SISTEC
پیش از ۲۰۰۸، ۱۷ نهاد فدرال و صدها برنامه محلی موازی کار می‌کردند. سرانه در آمازوناس ۴۵ دلار بود. با ایجاد سیستم ملی آموزش حرفه‌ای (SISTEC):
– تمام مراکز آموزشی به پلتفرم ملی متصل شدند.
– صنایع موظف به مشارکت ۵۰٪ در هزینه‌ها شدند
نتیجه: سرانه ملی به ۹۰۰ دلار رسید و ۲ میلیون شغل جدید در ۵ سال خلق شد.

۴. آلمان: اسطوره آموزش دوگانه
تا دهه ۱۹۷۰، آموزش فنی میان اتحادیه‌ها، ایالت‌ها و صنایع پراکنده بود. تأسیس مؤسسه فدرال آموزش حرفه‌ای (BIBB) در ۱۹۷۰:
– برنامه‌های آموزشی را در ۳۲۶ حرفه استانداردسازی کرد
– مدل “هزینه‌های سه‌جانبه” (صنعت ۵۰٪، دولت ۳۰٪، اتحادیه‌ها ۲۰٪) را اجرایی نمود
– نظام ارزیابی مستقل صلاحیت‌ها ایجاد گردید
نتیجه: ۷۸٪ جوانان آلمانی در این سیستم آموزش می‌بینند و نرخ بیکاری زیر ۶٪ است.

۵. ویتنام: جهش با فرمان ۱۴۳
پیش از ۲۰۱۵، ۲۲ سازمان دولتی مسئول مهارت‌آموزی بودند. با تصویب فرمان ۱۴۳:
– تمام اختیارات به وزارت کار منتقل شد
– صندوق ملی اشتغال با بودجه سالانه ۵۰۰ میلیون دلار تأسیس گردید
– آموزش‌های دیجیتال برای ۶۳ استان الزامی شد
نتیجه: صادرات فناوری از ۳ به ۳۰ میلیارد دلار افزایش یافت و سرانه به ۱,۲۰۰ دلار رسید.

۶. کره جنوبی: HRD کره
در دهه ۱۹۸۰، ۹ وزارتخانه بر مهارت‌آموزی نظارت داشتند. تأسیس شورای توسعه منابع انسانی (HRD Korea) در ۱۹۹۹:
– ۸۷ صندوق پراکنده را ادغام کرد
– سیستم اعتبار مهارتی برای کارآموزان ایجاد نمود
– صنایعی چون سامسونگ موظف به جذب ۷۰٪ فارغ‌التحصیلان شدند
نتیجه: بهره‌وری آموزش ۴۰٪ افزایش یافت و کره به رهبر جهانی در آموزش فنی تبدیل شد.

۷. فنلاند: مدل VET Agency
پیش از ۲۰۱۸، مسئولیت آموزش بین وزارتخانه‌ها و شهرداری‌ها تقسیم شده بود. تأسیس آژانس ملی آموزش حرفه‌ای:
– ۱۴۴ برنامه آموزشی را به ۵۴ برنامه کاربردی تقلیل داد
– پلتفرم DIGI-VET برای آموزش فراگیر ایجاد کرد
– بودجه بر اساس نرخ اشتغال‌زایی توزیع می‌شود
نتیجه: ۹۳٪ فارغ‌التحصیلان جذب بازار کار می‌شوند و سرانه به ۱۸,۰۰۰ دلار رسیده است.

۸. مالزی: دپارتمان توسعه مهارت‌ها (DSD)
در دهه ۱۹۹۰، آموزش فنی قربانی رقابت ۵ وزارتخانه بود. ایجاد DSD در ۲۰۰۶:
– سیستم صدور گواهینامه ملی (NCS)** را راه‌اندازی کرد
– صنایع موظف به پرداخت مالیات مهارتی ۱٪ شدند
– مراکز آموزشی بر اساس نیازهای منطقه‌ای تخصصی‌سازی شدند
نتیجه: مالزی به قطب آموزش هوایی آسیا تبدیل شد و سرانه به ۱,۸۰۰ دلار*افزایش یافت.

۹. کانادا: توافق‌های بازار کار (LMDAs)
پیش از ۲۰۰۰، مسئولیت آموزش بین فدرال و استان‌ها متفرق بود. با امضای توافق‌های LMDA:
– اختیارات به استان‌ها با حفظ استانداردهای ملی واگذار شد
– وام‌های مهارتی بازپرداختی پس از اشتغال ایجاد گردید
– سامانه رصد اشتغال JOB BANKراه‌اندازی شد
نتیجه: هزینه‌های اداری ۳۵٪ کاهش یافت و نرخ تطابق مهارت‌ها با بازار کار به ۸۸٪ رسید.

۱۰. فرانسه: انقلاب OPCO
تا ۲۰۱۸، بیش از ۵۰۰ سازمان جمع‌آورنده مالیات مهارتی وجود داشت. تأسیس ۱۱ اپراتور مهارت‌های بخشی (OPCO):
– تمام مالیات‌های مهارتی در صندوق واحد ملی تجمیع شد
– هر OPCO مسئول یک بخش اقتصادی (صنعت، سلامت، etc.) شد
– آموزش‌ها بر اساس پیش‌بینی‌های ۵ ساله بازار طراحی می‌شود
نتیجه: هدررفت بودجه از ۳۰٪ به ۸٪ کاهش یافت و سرانه ۴۰٪ رشد کرد.

ایران: نمایش غم‌انگیز تکرار فاجعه
در میهن ما، ۱۵ نهاد رسمی و صدها موسسه دولتی از سازمان فنی و حرفه‌ای تا وزارتخانه‌های ناهماهنگ هر ساله ۳۰٪ بودجه مهارتی را درجنگ قدرت تباه می‌کنند.

این موازی‌کاری بیمارگونه، سرانه کارآموزان سیستان را به ۴۷ دلار و کهگیلویه را به ۵۳ دلار رسانده است. آمارهای سازمان برنامه‌وبودجه نشان می‌دهد تنها ۳۰٪ اعتبارات مهارتی به مناطق محروم می‌رسد و ۷۰٪ بودجه در دستگاه‌های موازی غیرقابل رصد هدر می‌رود.

زخم‌های بی‌التهاب
موازی‌کاری در ایران، بی عدالتی سازمان‌یافته است:
– هدررفت زمان: طولانی‌ترین مسیر اداری مهارت‌آموزی جهان (۹ ماه برای تصویب یک استاندارد آموزشی)
– تکرار مضحک: ۱۷ دوره جوشکاری مشابه توسط ۵ نهاد مختلف
– فقدان نظارت: ۴۰٪ آموزشگاه‌های غیررسمی فاقد صلاحیت
– شکاف دیجیتالی: ۸۰٪ کارگاه‌های مناطق مرزی بدون سخت‌افزار روز

پرسش قیاسی: اگر هند با ۱.۴ میلیارد نفر توانست ۲۸ نهاد را ادغام کند،آفریقای جنوبی ۲۳ سازمان را یکپارچه ساخت و ویتنام با فرمانی ساده ۲۲ نهاد را منحل کرد،چرا ایران در چنگال ۱۵ نهاد اسیر مانده است؟ موازی‌کاری، خیانت به آینده ۴ میلیون جوان جویای کار است.

موازی‌کاری، ضد توسعه‌ی ملی است. هر ریالی که در جنگ دستگاه‌ها تباه می‌شود، دست‌رنجِ کارآموز محروم سیستان را می‌برد، آینده‌ی دخترانِ روستاهای هرمزگان را می‌سوزاند، و پل‌های مهارت را بر فراز شکاف عدالت ویران می‌کند.

تنها راه رستگاری، گردآوری تمام این جوی‌های خشک در یک رودخانه‌ی خروشان است رودخانه‌ای به نام «سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای». آینده مهارت‌های ایرانی، امروز در گرو دو تصمیم است: پایان بخشیدن به موازی‌کاری ویرانگر، و تبدیل سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای به قلک شفاف ملی. تنها آن‌گاه می‌توان از خاکستر بودجه‌های تباه‌شده، ققنوس عدالت مهارتی را برآورد.