معرفی مکان‌های دیدنی شیراز (۲) حافظیه

به گزارش کارنامه فردا؛

حافظیه؛ آرامگاه خواجه شمس الدین محمد شیرازی(حافظ) در شهر شیراز است.

حافظ در سال ۸۳۱ هجری شمسی وفات یافت و در محلی که درگذشته مصلی  و هم اکنون حافظیه نامیده می شود مدفون گردید.

طراح، آرامگاه حافظ را که متناسب با شخصیت والای این شاعربزرگ است، با کوشش علی اصغر حکمت ساخت.

(آرامگاه حافظ با طرحی از آندره گدار فرانسوی در سال ۱۳۱۷ اجرا شد)

آرامگاه حافظ در طول سالها، بارها مورد بازسازی قرار گرفته(از جمله در دوران میرزا ابوالقاسم گورکانی در ۸۴۰ هـ.ش)

این عمارت، بعد از کریم‌‌خان زند، در طول ۱۶۰ سال، بارها مورد مرمت قرار گرفت.

در سال ۱۲۹۵ هجری قمری فرهاد میرزا معتمدالدوله که بسیار به حافظ عشق می‌ورزید، حصاری آهنین بر روی محل دفن قرار داد

و ملاشاه جهان زردشتی در ۱۲۷۹هـ.ش نیز این بنا را مورد مرمت قرار داد.

در  محوطه آرامگاه حافظ، درختهای نارنج و دو حوض مستطیل بزرگ شرقی و غربی وجود دارد که این حوض ها منبع آب حوضهای بزرگ باغ ورودی است.

مجموعۀ حافظ شناسی به مساحت( ۳۳۰ مترمربع)، کتابخانه به مساحت (۴۴۰ مترمربع) و فروشگاه محصولات فرهنگی نیز در این قسمت قرار گرفته است.

سنگ مزار حافظ به ارتفاع یک متر از سطح زمین قرار دارد و به وسیله پنج ردیف پلکان مدور احاطه شده است.

بر فراز بارگاهش گنبدی مسی به شکل کلاه دراویش (ترک ترک) بر روی هشت ستون به ارتفاع ده متر، بنا شده و از درون با کاشی های هفت رنگ معرق کاشی کاری شده است.

بردیوارهای حیاط شمالی از حافظیه، غزلهایی از دیوان حافظ بر روی کاشی ایرانی و سنگ مرمر با خط امیرالکتاب حاج میرزا عبدالحمید ملک الکلامی کردستانی نگاشته شده است.

در ناحیه شمالی آرامگاه حافظ، کتابخانه با ده هزار جلد کتاب وجود دارد و به عنوان مرکز حافظ شناسی مورد استفاده قرار میگیرد.

رواق چهار ستونی کریم خان زند به صورت تالاری وسیع قرار دارد، به گونه ای که چهار ستون عهد کریم خانی در وسط این بنا قرار دارد.

بر روی دیوارهای دو طرف رواق، سنگهای مرمرین نهاده شده است. این رواق که از نظر ارتفاع از تمام نقاط حافظیه بالاتر است حافظیه را به حیاط شمالی و حیاط جنوبی تقسیم کرده است.

در زیر رواق چهارستون آب انبار حافظیه قرار گرفته است. آب انبار حافظیه به صورت کانال در وسط رواق بیست ستونی قرار دارد.

سمت چپ رواق بیست ستون آرامگاه حافظ اتاق بزرگی متعلق به آرامگاه قوام السلطنه با دو اتاق به جانب آن و شش اتاق دیگر قرار گرفته که سه اتاق به آرامگاه و سه اتاق دیگر به نقاشی، مینیاتور، معرقسازی و میناسازی تعلق دارد.

حیاط غربی حافظیه شامل آرامگاه غلامحسین صاحب دیوانی و درب ورودی آرامگاه قوام است

حیاط شرقی حافظیه در سمت راست حیاط شمالی واقع شده است و این دیوار دارای چهارده طاق‌نماست.

در سال ۱۳۸۶هـ.ش/۲۰۰۷م. به کوشش میراث فرهنگی با تخریب خانه ها و مقبره های اطراف این محدوده به صورت محوطه شرقی به آرامگاه افزوده شد.

حیاط جنوبی حافظیه (ورودی اصلی) شامل درب ورودی و نارنجستان‌ها است.

منظر این باغ، کشیده، خطی و طولانی است و این سیر طولی برگرفته از باغ مزارهایی مانند باغ شازدۀ ماهان میباشد. گفته میشود مقبره نیز در محلی که حافظ دفن شده است، قرار نگرفته است تا این راستای خطی حفظ و تأکید شود؛ اما آنچه میتوان به یقین بدان اشاره نمود، درک نحوۀ عملکردی باغ ایرانی توسط طراح است.

در نگاه نخست و به محض ورود به مجموعه، تقارن در آرامگاه به چشم می‌خورد و این به خاطر وجود پرسپکتیو یک نقطه ای (که کانون آن آرامگاه است) می‌باشد.

گدار در عین یکسان سازی در پروژه حافظیه، تفاوتهایی نیز در دو سوی باغ پدید آورده است؛ فضا و اندازه ها اهمیتی حیاتی برای باغ دارند،

در سمت شرقی مجموعه آرامگاه خانوادگی و در سمت غربی کاربریهای معمول قرار دارند و ناظرِ عام، کاملاً قادر به تفکیک این دو وجه از یکدیگر می‌باشد.

از مهمترین عوامل پایداری این آرامگاه

هماهنگی جنس مصالح با آب و هوای شیراز است.

مصالح بکار رفته در آرامگاه بصورتی هماهنگ با محیط پیرامون هستند و حتی سنگهای مورد استفاده در حافظیه نیز از اطراف شیراز استخراج شده است.

اجرای بنای حافظیه بسیار دقیق انجام یافته است و هنوز در برخی عناصر، مصالح پیشین را میتوان مشاهده کرد.

سنگهای لبه حوضها، همان سنگهای حوض باغ شمالی موزه پارس است که پس از امتداد خیابان کریم خان زند به سمت بازار وکیل، آن را خراب کرده، به حافظیه منتقل کردند.

استفاده از غرفه هشت ضلعى درون محوطه ارامگاه حافظ و همچنین درختان و گلها درون باغ، اشاره به لذتهای بهشت دارد.

نماد شناسی معماری حافظیه

طراح آرامگاه حافظ، بنا را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم کرده است.

بخش جنوبی حافظیه نماد دنیای مادی و ظاهر فریبنده‌ی آن است.

وقتی به آرامگاه نزدیک می‌شویم، انسان از بند وسوسه‌های نفسانی رها می‌شود.

بالا رفتن از ایوان به معنای معراج عرفانی و سیر و ملوک در دنیای ملکوت است.

جلوتر که می‌رویم کم‌کم آرامگاه که نماد خورشید است نمایان می‌شود.

از ایوان که پایین می‌آییم، نماد تعظیم در برابر این خورشید درخشان است.

ایوان، شامل دو ردیف پله می‌شود که هر ردیف دارای

۹ پله است که این عدد در ادبیات فارسی عدد آسمان‌ها بوده و مقدس است.

بخش شمالی حافظیه نماد ملکوت است. چون آرامگاه در این قسمت قرار دارد و رسیدن به آرامگاه نشانه‌ی دست‌یابی به حقایق و رمز و راز‌های دنیاست.

بنای آرامگاه حافظ ﺷﺎﻣﻞ ﻫﺸﺖ ﺳﺘﻮن ﺳﻨﮕﯽ ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ ﺑﺎ ﺳﺮ ﺳﺘﻮن ﻫﺎی ﻣﻘﺮﻧس که نشانه‌ی قرن ۸ هجری قمری است(قرنی که حافظ در این دنیا زندگی کرده

است) در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و مجموعه‌ای زیبا و چشم‌نواز وجود آورده‌اند

ﺑﺮ ﻓﺮاز اﯾـﻦ ﺳـﺘﻮن ﻫـﺎ یک گنبد ﺑﺎ ﭘﻮﺷﺶ ﻣﺴﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ. ﺳﻘﻒ ﻣﻘﺒﺮه ﭼﻮن ﮐﻼه دروﯾﺸﺎن اﺳﺖ و از اﯾﻦﺟﻬﺖ ﻣﺴﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﺷـﺪه ﮐـﻪ ﻣـﺲ ﺑـﻪ ﻣـﺮور اﯾـﺎم

اﮐﺴﯿﺪه ﺷﺪه و رﻧﮓ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﯽ ﯾﺎﺑﺪ.

گنبد از درون بارنگهای مختلف عرفانی آراسته شده است؛ آبی فیروزهای (بهشت)، سرخ ارغوانی (شراب ازلی)، سیاه و سفید (شب و روز) و قهوه ای سوخته

(خاک) است و به هنر خاتم کاری شیراز نیز اشاره دارد.

کاشی کاری داخلی ظرافت بی‌نظیری دارد و نورپردازی شبانه  روی آن جلوه مینماید.

و در بنای آرامگاه از ذوق و هنر هنرمندان ایرانی بهره‌ی بسیار برده است

هنرهایی همچون خوشنویسی، کاشی‌کاری و حکاکی به زیبایی کار شده‌اند.

ﺳﻘﻒ زﯾﺮ ﮔﻨﺒﺪ ﺑﺎ ﮐﺎﺷـﯽ ﻫـﺎی ﻟﻌـﺎب دار ﻣﻌـﺮق ﺑـﺎ ﺧﻄـﻮط رﺳﻤﯽ ﺑﻨﺪی و ﻧﻘﻮش اﺳﻠﯿﻤﯽ ﻣﺰﯾﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ.

ﺑﻨﺎی حافظیه و ﺳﻨﮓ ﻗﺒﺮ وی ﺑﺎ ﭘﻨﺞ ﭘﻠﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ ﺑﻪ ارﺗﻔﺎع ﯾﮏ ﻣﺘﺮ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻣﺤـﯿﻂ اﻃﺮاف آن اﺳﺖ.

ﻓﻀﺎی ﺑﺎغ و ﺑﻨﺎی آراﻣﮕﺎه، ﻟﻄﺎﻓﺖ اﺷﻌﺎر حافظ

را ﺑﻪ زﯾﺒﺎﺗﺮﯾﻦ ﺷﮑﻞ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ می‌گذارد

تکرار عدد هشت، اشاره به بهشت موعود و

یادآور قرنی است که حافظ در آن زندگی می‌کرد

عدد هشت یک استثناء مهم در بین اعداد به کار رفته در مقابر ایرانی است.

بخش جنوبی حافظیه، یادآور دنیای مادی است.

بالارفتن از ایوان آرامگاه، یادآور سیر و سلوک در دنیای ملکوت و به تدریج آرامگاه نمایان میشود.

ایوان آرامگاه حافظ از دو ردیف پلکان تشکیل شده که هر ردیف شامل نُه پله است؛ در ادبیات فارسی، نُه عدد آسمانها بوده و مقدس شمرده میشود.

نحوۀ قرارگیری آرامگاه (تقریباً در انتهای باغ) به کوشک‌های باغ ایرانی نیز شبیه است و با تقسیم مجموعه توسط تالار، بیرونی و اندرونی را نمایش میدهد.

در طراحی باغ، الگوی چهارباغ ایرانی با بلواربندی فرانسوی ترکیب شده و به جز آن، از حوض‌های زیاد

و باغچه های کناری، برای استفاده بهتر از فضای آرامگاهی ساخته شده اند.

ﯾﮑﯽ از ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﻫـﺎی آﻧﺪره ﮔﺪار به عنوان طراح آرامگاه حافظ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻫﻤﺪﻻﻧﻪ ﺳﻨﺖ در حافظیه ﺷﯿﺮاز اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺳﺎل ۱۳۱۸ ه.ش ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ.

اﯾﻦ ﮐﻼه ﻓﺮﻧﮕﯽ که در ﻫﻤﻪ ﺟﻬﺎت ﺑﺎز اﺳﺖ و در ﺑﺎغ ﺑﻬﺸﺖ آﺳﺎی ﺣﺎﻓﻈﯿﻪ ﺷﯿﺮاز واﻗﻊ ﺷﺪه ﻧﻤﺎﯾﺎﻧﮕﺮ ﺗﺴﻠﻂ ﻣﻌﻤﺎران بنا در ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدن ﺳنت اﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ.

ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﺰدﯾﮏ او از ﺳﻨت اﯾﺮاﻧﯽ و اﺳﺘﻔﺎده از آن در آﺛﺎر ﻣﻌﻤﺎرﯾﺶ ﺑﻪ ﺣﺪی اﺳﺖ ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﺗﺼﻮر ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ اﯾـﻦ ﮐـﺎر ﯾـﮏ مهندس ﻣﻌﻤﺎر ﺑﻮﻣﯽ اﺳﺖ.

ﮔﺪار ﺑﻪ ﺷﯿﻮه‌ای اﺳﺘﺎداﻧﻪ و ﺑﺎ ﻇﺮاﻓﺖ ﺷﺎﻋﺮاﻧﻪ حافظیه را ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ ﻃﺮاﺣﯽ ﮐﺮده ﮐﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻗﺮار گرﻓﺘﻦ در ﻓﻀﺎی اﯾﻦ ﺑﺎغ ﻣﻘﺒﺮه، ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻓﺘﻮای اﺷﻌﺎر ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ اﯾﻦ

ﺷﺎﻋﺮ ﺑﺰرگ، ﺑﺴﯿﺎر ﻧﺰدﯾﮏ ﻣﯽ ﺑﯿﻨﺪ.

از حافظیه به عنوان برترین مجموعۀ آرامگاهی معاصر در ایران نام برده میشود

طراح آرامگاه حافظ، ترکیب و تلفیق المانهای معماری ایرانی اسلامی را در کنار بهره گیری تفکرات معماری غربی در نظر گرفته است.

عناصر بهره گرفته شده بصورتی کاملاً متناسب انتخاب شده و در بستری آشنا از باغ ایرانی قرار گرفته است.

مجموعۀ حافظیه به عنوان خاطرۀ جمعی برای کسانی که از غزلِ حافظ در کنار آرامستانِ وی بهره برده اند، جاری خواهد بود