رقص با خشونت؛ «بالرین» و بازتعریف قهرمان زن در اکشن سینما

پایگاه خبری کارنامه فردا، یادداشت به قلم: معصومه سادات حسینی با موضوع بررسی فیلم بالرین: رقص با خشونت؛ «بالرین» و بازتعریف قهرمان زن در اکشن سینما

جهان جان ویک، از همان قسمت اول، یک وعده بزرگ بود: بازگشت به اکشنی که در آن هر ضربه، قصه ای دارد و هر گلوله، شعری است. حالا با فیلم «بالرین» (Ballerina) یا همان «از دنیای جان ویک: بالرین»، این جهان در حال عبور از یک آزمون سرنوشت ساز است؛ آزمونی که مشخص میکند آیا این مجموعه میتواند بدون تکیه بر کاریزمای اندوهگین کیانو ریوز هم روی پای خود بایستد، یا تنها یک گسترش تجاری دیگر از یک فرنچایز موفق خواهد بود. به عنوان یک خبرنگار حوزه فرهنگ، معتقدم «بالرین» صرفاً یک اسپینآف نیست؛ بلکه بیانیه ای درباره مسیر آینده سینمای اکشن و نگاه آن به زنان است.

نخستین پرسشی که «بالرین» پیش میکشد، مفهوم «زنانه شدن خشونت» است. جهان جان ویک، خشونت را همچون یک آیین باشکوه به تصویر کشید؛ رقص گان-فو، مبارزات طراحی شدهای که بیشتر به یک باله شباهت داشتند تا یک درگیری خیابانی.

انتخاب یک بالرین به عنوان قهرمان این داستان، یک حرکت صرفاً فمینیستی برای تنوع بخشی نیست؛ بلکه تکمیل یک استعاره بصری است. اگر مبارزات جان ویک شبیه رقص بود، حالا یک رقصنده واقعی، یعنی ایو ماکارو با بازی آنا د آرماس، پا به میدان میگذارد تا این زبان استعاری را به واقعیت تبدیل کند. حرکات او میان ظرافت یک پوینتشوزن و دقت مرگبار یک آدمکش حرفه ای در نوسان است و همین دوگانگی، جذابیت اصلی فیلم را میسازد.

اما آیا این برای ساختن یک قهرمان زن باورپذیر کافی است؟

خطر بزرگ «بالرین» درست همینجاست: تقلیلِ «زن قدرتمند» به یک کلیشه بصری. سینمای اکشن بارها این اشتباه را تکرار کرده است؛ زنی که فقط در ظاهر خشن است، اما در عمق روایت، همچنان از انگیزه های مردانه (انتقام برای معشوق، محافظت از خانواده) تغذیه میکند و فاقد یک جهان درونی مستقل است. خوشبختانه، آنچه در نگاه اول به «بالرین» مشخص است، تلاش برای واکاوی زخم های شخصی ایو به مثابه یک فرد، نه یک قربانیِ منتظر نجات است. او وارد هتل کانتیننتال میشود نه برای ایفای نقش یک «دخترِ فلان شخصیت»، بلکه برای تسویه حسابی که ریشه در کودکی از دست رفته اش و خشونتی دارد که پیش از این جهان اراذل بر او تحمیل شده است. این یعنی بازپسگیریِ روایت.

از منظر فرهنگی، ورود «بالرین» به سبد مصرف مخاطب ایرانی نیز نکته قابل تأملی است. جان ویک در ایران به شدت محبوب است؛ نه فقط به خاطر اکشن، که به خاطر نظام اخلاقی مرموزش. در فرهنگی که همواره با مفهوم «انصاف» و «قصاص» درگیر بوده، جهان جان ویک که در آن هر قتلی بهای مشخصی دارد و هر خیانتی با سکه های طلا سنجیده میشود، جذابیتی آیین گونه پیدا میکند. «بالرین» این نظام اخلاقی را از زاویه دید زنی روایت میکند که در این دنیای مردانه، باید با قوانین بازی کند اما با ظرافت خودش.

این یعنی مخاطب ایرانی، به ویژه مخاطب زن، با روایتی مواجه میشود که در آن «قدرت» لزوماً به معنای زمخت بودن نیست. ایو با لبخندی که بر لب دارد، به ما یادآوری میکند که آسیب پذیریِ ظاهری، خودش یک سلاح است.

با این همه، نمیتوان نادیده گرفت که «بالرین» در معرض یک چالش هویتی بزرگ قرار دارد: سایه سنگین جان ویک. حضور خود کیانو ریوز در فیلم (حتی در حد کوتاه) هم نعمت است و هم تهدید. نعمت از این جهت که پل ارتباطی با مخاطب وفادار را حفظ میکند و تهدید از این رو که ممکن است یادداشتی شود که مدام فریاد میزند: «ای کاش جان اینجا بود». موفقیت واقعی «بالرین» در گروی آن است که بتواند ایو را به نقطهای برساند که دیگر به تأیید بابا یاگا نیازی نداشته باشد؛ درست مانند خود جان ویک که از زیر سایه هیچ قهرمانی عبور نکرد.

در نهایت، «بالرین» برای سینمای اکشن امروز حکم یک چرخش ظریف روی یک پا را دارد؛ لحظه ای که همه منتظرند ببینند این رقصنده زمین میخورد یا نه. اگر فیلم موفق شود خشونت را نه به عنوان یک نمایش، بلکه همچون زبانی برای بیان دردهای خاص زنان به کار بگیرد، آنوقت میتوان گفت جهان جان ویک وارد دوران بلوغ تازهای شده است. در غیر این صورت، تنها شاهد یک بالرین زیبا خواهیم بود که صرفاً به جای توتو، اسلحه به دست گرفته است. و این، برای میراث جان ویک، یک شکست تمام عیار خواهد بود.

پایگاه خبری کارنامه فردا 

به قلم: معصومه سادات حسینی